.

1- املاي تقريري يا خطابه اي

كه رايج ترين نوع املا در مدارس ماست.

مراحل آموزش املاي تقريري يا خطابه اي

الف : انتخاب متن املا و نوشتن آن روي تخته سياه با خط خوش و خواندن آن.

البته لازم به ذكر است در انتخاب متن بايد به اين موارد توجه نمود :

1- متن حاوي جمله باشد نه كلمه.

2- از كلماتي استفاده گردد كه حتماً تدريس شده باشد.

3- كلمات خارج از متن از بيست درصد كل كلمات بيشتر نباشد.

4- در هر جلسه از كلماتي كه در جلسات قبلي براي بچه ها مشكل داشته اند نيز استفاده شود.

ب : قرائت املا توسط معلم و نوشتن آن توسط دانش آموزان

متن املا حداكثر تا دوبار قرائت شود. همچنين متن بايد به صورت جمله كامل يا به صورت گروههاي اسمي و فعلي قرائت شود.

ج : تصحيح گروهي املاها و تهيه فهرست اشكالات املائي

البته اين مرحله با مشاركت كامل دانش آموزان انجام مي شود و معلم بدون اشاره به نام آنان تك تك املاها را بررسي و مشكلات را استخراج مي كند بدين ترتيب كه معلم املاي اولين دانش آموز را در دست مي گيرد و به كمك يك دانش آموز كلمات ياد شده را رونويسي مي كند سپس املاي دومين ، سومين و ... را در دست مي گيرد و به كمك همان دانش آموز يا دانش آموز ديگري صورت صحيح غلطهاي املائي روي تابلو ثبت مي كند البته هرجا كه غلطها تكراري بودند جلو اولين مورد آن ، يك علامت مي زند در پايان با شمردن غلطها ، اشكالات املائي دانش آموزان را اولويت بندي مي كند.

د : تمرينات متنوع با توجه به اولويت بندي اشكالات املائي استخراج شده :

در اين مرحله معلم با توجه به مهمترين و پر تعدادترين اشكالات املائي دانش آموزان با به كارگيري انواع تمرينات حرف نويسي و كلمه نويسي و همچنين تمرينات كلمه سازي و جمله سازي به تقويت توان نوشتاري دانش آموزان مي پردازد.

2- املاي كارتي

به هر گروه يك كارت كلمه مي دهيم كه در آن كارت كلمات زيادي كه ارزش املائي دارند نوشته شده است و بعد از مدت زمان معين مثلاً 5 دقيقه اين كارتها را معلم جمع مي كند و پس از گروه مي خواهد كه هرچه در ذهن دارند (يك نفر كه سرگروه باشد) بنويسند و در پايان نماينده گروه كلمات را بخواند. هرگروه تعداد كلمات بيشتري بنويسد برنده است.

3- خواندن يك شعر كه مورد علاقه دانش آموزان باشد و سپس دانش آموزان پس از گوش دادن دقيق نوشتن كلماتي را كه بلد هستند را به صورت ذهني و در قالب يك جمله بنويسند. البته اين املا نيز گروهي است.

4- املاي رقابتي

هرگروه براي گروه ديگر با مشورت و همفكري در كلاس متن املا تهيه كنند و به گروه ها املا بگويند.

5- املاي تركيبي

بعد از اين كه دانش آموزان دو يا چند درس را خواندند بر اساس كلمات آن درسها جمله هاي جديدي بسازند و اين جمله ها را به دانش آموزان املا بگويند. البته اين كار را در ابتداي سال خود معلم انجام دهد ولي از بهمن ماه اين كار را در اختيار بچه ها قرار دهيد. و هر هفته يك گروه املا تهيه نمايد.

6- املاي پاي تخته به صورت تداعي معاني

مثلاً از يك دانش آموز بخواهيد كلمه اي مثل (ماهي) روي تخته بنويسد سپس از بچه ها مي پرسيم كه با ديدن (ماهي) به ياد چه مي افتند هركس كلماتي مي گويد. چون ، دريا – پولك ، آب ، هفت سين ، حوض ، موج ، صدف و اين كلمات را خود بچه ها روي تخته كلاس مي نويسند.

7- كلمه سازي با صداهاي مختلف و نوشتن يك جمله توسط هرگروه روي تخته

مثلاً با 3 صداي (ت و پ) مي نويسند توپ سپس هر گروه جمله اي را كه راجع به توپ گفته بود روي تخته مي نويسند.

8- املاي بي صدا

اين املا فقط به صور لب خواني به دانش آموزان گفته مي شود و ماهي يك بار در كلاس انجام شود و دانش آموزان با دقت و توجه به حركت لب هاي معلم ، كلمه را مي يابند و مي نويسند.

9- املاي تصويري

براي مثال در درس املا 10 تصوير روي تخته مي چسبانيم و به بچه ها در يك زمان معين فرصت مي دهيم تا نام آن تصاوير را در دفترشان بنويسند با اين روش ضمن اينكه در مي يابيم كه دانش آموزان اسم و معني كدام يك از شكل ها را مي دانند ، متوجه نيز مي شويم كه آنها در شناخت و نوشتن كدام حروف مشكل دارند و يا قوي تر هستد. در واقع معلم كلمه اي بر زبان نمي آورد بلكه خود دانش آموز با مشاهده تصوير، نام آنها را مي نويسد.

10- املاي واژه هاي همنام (تشابه)

واژه هايي را همنام يا متشابه مي خوانيم كه داراي شكل يكسان، اما معاني اي مختلف دارند مثل شير – داد – ستاره و ... به گروه ها كارتهايي مي دهيم كه جمله اي در آن نوشته شده است و يك كلمه كه واژه همنام هستند به رنگ قرمز نوشته شده است.

ستاره دامن دارد.     ستاره در آسمان است.            او مرا داد زد.         او به من سيب داد.

سپس از بچه ها سؤال مي كنيم كه آيا اين ستاره با اين ستاره يك معني را مي دهد يا اين داد با داد يك معني را مي دهد و جملاتي از اين قبيل.

11- املاي پر كردني

معلم از همه بچه ها مي خواهد كه يك كلمه مشكل از درس پيدا كنند. سپس يكي از فراگيران را پاي تخته مي آورد و كلمه انتخابي خود را براي معلم نشان مي دهد اگر به نظر معلم كلمه ؟؟؟؟ بود بازي آغاز مي شود. بدين ترتيب كه آن دانش آموز به تعداد كلمه انتخابي جاي خالي در تخته به صورت جدول مي كشد.

مانند : موقتاً     o o o o o

سپس از تك تك بچه ها مي خواهيم كه يك حرف بگويند اگر حرف گفته شد در جدول جاي داشت يك امتياز مي گيرد و اين بازي ادامه مي يابد.

12- املاي پنهان

همان جاي خالي است. جمله اي مي دهيم كه در آن جاي يك كلمه خالي است. چند تصوير هم مي دهيم. بچه ها نام تصاويري را كه با جاي خالي مناسب است در جايش مي نويسند.

13- كارتهاي تندخواني

اين كارت از كاغذ مقوايي كه تعدادي از كلمات آموخته شده با توجه به نشانه هاي تدريس شد در آن نوشته مي شود تشكيل شده و در اختيار گروه هاي كاري قرار مي گيرد و چون فعاليت به صورت گروهي است معلم از بچه ها مي خواهد كه تا فرصت تعيين شده كلمات را با كمك همديگر بخوانند و به ذهن خود بسپارند بعد از پايان فرصت كارت ها جمع آوري شده و از دانش آموزان خواسته مي شود كه هر يك صورت تعدادي هرچند تا از كلمات را به ياد آورند در دفتر املاي خود بنويسند.

14) املاي تقويت حافظه

معلم متني را روي تخته مي نويسد سپس متن را براي دانش آموزان مي خواند سپس روي نوشته هايش را پرده مي كشد و بچه ها بايد هر آن چه از متن فهميده اند را بنويسند. سپس معلم پرده را بر مي دارد و بچه ها متن خود را با متن تخته سياه مقايسه مي كنند و به خود امتياز مي دهند.

15) املا آينه اي

كلمات را بر عكس مي نويسيم و بچه ها بايد با آينه درست آنرا بنويسند.

16) املا آبكي

استفاده از آب و حياط مدرسه است. يعني يك گروه با آب پاش روي زمين كلمات را مي نويسند و گروه ديگر تصحيح مي نمايد.

17) املاي شانسي

معلم از قبل بر روي برگه هايي جداگانه و به صورت متنوع تمرينات املا را مي نويسد. مثلاً : كلمات بدون نقطه ، كلمات بدون سر ، كج و ... بعد آن ها را در جعبه اي قرار مي دهد و از هر گروه خواسته يك برگه بردارند و آن را حل نمايند و در صورت صحيح بودن املا از جوايز پشت برگه بهره مند مي شوند. (شامل تشويق زباني ، برچسب آفرين و ...) در نهايت گروهي كه بيشترين امتياز را كسب كرده برنده بازي است.

18) املاي سفره اي

يك موكت در حياط مدرسه پهن كرده و بعد از دانش آموزان خواسته به صورت گروهي و دايره وار نشسته و پشت سفره اي كه به ابعاد (40×40) است در وسط گروه قرار مي دهند و با ماژيك وايت برد متني را معلم در قالب كلمه و تركيب قرائت مي كند و بنويسند. در اين روش هر سطر را يك نفر از افراد گروه مي نويسد و بقيه نظارت مي كنند و در صورت وجود اشكال با مشورت هم به رفع آن مي پردازند.

19) قطار دوستان

روي زمين با گچ سفيد يا رنگي چند كلمه بنويسند و دانش آموزان را به گروه هاي 2 يا 3 نفره تقسيم كنيد و بخواهيد كه روي كلمات راه بروند و آن ر صدا كشي كنند. بدين ترتيب مهارت ديدن و شنيدن آنها تقويت مي شود.

20) املاي دوختني

 در اين املا به جاي استفاده از كاغذ از پارچه استفاده كنند و با نخ هاي رنگي هم بنويسند.

21) املا مسابقه اي

هر دانش آموز پوشه اي جداگانه تحت عنوان كمد املا دارد كه از پاكت هايي تشكيل شده است و پاكت حاوي حروفي از حروف الفباست. دانش آموزان دو به دو پوشه هاي خود را مي آورند و با هم مسابقه كلمه نويسي مي دهند.

22) فكر مي كني اصل كلمه چيست ؟

معلم 20 كلمه را به صورت ناقص روي تخته مي نويسد دانش آموزان بايد به كمك كتاب اصل كلمه را تشخيص دهند.

23) بازي جاده دانستني

در اين بازي دانش آموزان در گروه قرار مي گيرند و در مسير هاي تعيين شده رانندگي مي كند آنها را ايستگاه هاي مختلف با پاسخ دادن به سؤالاتي كه قبلاً توسط خود دانش آموزان تهيه شده است متوقف يا حركت مي كنند. پاسخ صحيح حركت در طول مسير ، پاسخ غلط توقف اتومبيل.

كمك لازم را در اين مواقع كوشش در ارتباط دادن وقايع و تجربيات زندگي خانوادگي با دروس مدرسه است ؛ مثلاً براي شاگردان كلاس هاي اول تا سوم دادن مسئوليت هايي مانند يادداشت كردن پيام هاي تلفني ، تشويق آنان به نوشتن نامه به دوستان ، نوشتن خاطرات روزانه و از اين قبيل به معلوماتي كه در مدرسه فرا مي گيرد جنبه عملي مي دهد و به انجام آن معني مي بخشد.

24) املا انگشتي

. شاگرد پشت سري كلمات را روي پشت فرد جلويي بنويسد و شاگرد جلويي از روش حركت انگشتي فرد عقبي بتواند لغات را بفهمد و بنويسد.

25)قصه نويسي از روي غلط هاي املايي

بعد از اينكه از روي چند درس به دانش آموزان املا گفتيد و غلط هاي املايي آنان را استخراج كرديد سپس از بچه ها بخواهيد كه با اين غلط هاي املايي يك متن كوتاه يا يك قصه تهيه كنند البته در مضمون متن مي توانند چند روز فكر كنند و براي رفع اشكالات خود نيز مي توانند از والدينشان يا معلمشان كمك بگيرند سپس از روي متني كه تهيه كردند به سايرين املا بگويند.

26) پر كردن جاهاي خالي با كلمات داده شده

متني را براي بچه ها تهيه مي كنيم پس از آنها مي خواهيم كه با كلمات داده شده جاهاي خالي را پر كنند پس از‌ آنها مي خواهيم كه يك بار متن را با دقت بخوانند و در پايان هرچه در ذهن دارند به خودشان املا بگويند يعني روي يك كاغذ بنويسند سپس معلم يا والدين متن را تصحيح كنند.

27)آموزش املا از طريق كلمات هم خانواده ، مخالف و يا هم معني

مثلاً ؛ سه بند اول درس را بنويس و به جاي ده كلمه ي آن كلمه هاي هم معني آن را بنويس يا كلمه هايي از درس پيدا كن كه نشانه هاي (ز – ذ – ظ - ض) دارند و سپس براي هر كدام دو هم خانواده بنويس.

28)املاي پاي تخته به صورت 2 نفره

2 نفر را پاي تخته مي آوريم وقتي به يك نفر املا مي گوييم ديگري مراقب است تا اگر اشتباهي صورت پذيرفت آن را تذكر دهد و اصلاح كند.

29)املاي حفظي

بچه ها روز قبل درس مورد نظر را حفظ كنند و املا در كلاس بنويسند با رعايت تمام علائم و نشانه ها.

30) املاي روزنامه اي

روزنامه با خود به كلاس بياورند و لغات را ببرند و از لغات بريده شده يك بند املا براي ما درست كنند و بر روي ورقه بچسبانند.

31)املا به شيوه ي بارش مغزي

شيوه ي كار بدين صورت است كه كارت هايي را آماده مي كنيم كه كلمات مندرج در آن ها هدف آموزشي مد نظر ما باشد مانند : خورشيد ، درخت و ...

اين كارت ها را در اختيار دانش آموزان قرار مي دهيم و از آن ها مي خواهيم ، براي هر كارت حدود 10 جمله بنويسند. البته جملات بايد با معني باشند. هدف از آموزش اين املا ، پرورش خلاقيت هاي دانش آموزان است . در اين روش ، نمره اي به دانش آموزان داده نمي شود و تنها امتياز مثبت به نوشته هاي بچه ها تعلق مي گيرد. 

نكته ها

1- املا فقط به درس فارسي اختصاص پيدا نكند و در صورت امكان و توانايي دانش آموزان از ساير دروس هم استفاده شود.

2- غلط هاي املايي را در هر جلسه شناسايي كنيم و در طول تدريس هفتگي تأكيد داشته باشيم.

3- تنوع و تكثر در نوع شيوه گفتن املا خيلي مهم است زيرا بچه ها تنوع را دوست دارند و املا به شيوه هاي گوناگون به دانش آموزان آموزش داده شود.

4- به والدين نيز آموزش داده شده كه چگونه به دانش آموزان املا بگويند و تصحيح و ارزشيابي نمايند. مثلاً ؛ مي توان از آنها خواست كه جريان املا نويسي را برعكس كنند يعني بچه ها املا بگويند و والدين بنويسند. يا معلمين عزيز حتي مي توانند املاي هفتگي را تهيه و در اختيار خانواده ها قرار دهند تا از اين متن به بچه ها املا بگويند.

5- به جاي تمرينهاي كسل كننده نوشتن مي توان تمرينهايي با انگيزه خواندني به بچه ها داد زيرا كسي املاء خوب مي نويسد كه خوب خواندن را بلد باشد.

6- نكته بسيار مهمي را كه هر معلم بايد به آن توجه داشته باشد اين است كه ، معلم حق ندارد دانش آموزان را براي اولين بار غلط نويسي ياد بدهد.

7- هرگاه ديديد كه دانش آموز كلمه اي را بلد نيست سريع روي تخته صحيح آن را بنويسيد و آن را تجزيه و تحليل كنيد ،‌ بهترين موقع آموزش املا همين موقع است و دانش آموز بهترين و بيشترين انگيزه را براي يادگيري دارد. زيرا دانش آموز نياز به صحيح نوشتن دارد. و از طرفي نياز ،‌ ما در تمام اختراعات است. و حسن اين كار اين است كه ديگر دانش آموز نياز به تقلب ندارد. زيرا مي داند كه هر وقت او مشكلي داشته باشد بلافاصله معلم برايش توضيح مي دهد.

8- هنگام خواندن متن املا هيچ وقت متن با شتاب و عجله خوانده نشود. زيرا در دانش آموزان ايجاد نگراني و اضطراب مي كند.

9- موقع گفتن املا و خواندن متن حتماً در يك جا بايستيد زيرا اگر حركت كنيم در گوش كردن دانش آموزان اختلال ايجاد مي شود.

10-  تحقیقا ت نشان می دهند، میزان غلط نویسی کلمات فارسی با افزایش سن کاهش می یابد. به عبارت دیگر ، درست نویسی با افزایش سن رابطه ی مستقیم دارد {پارسا،1383:83}. بنابراین ، غلط نویسی دانش آموزان خرد سال و خصوصا دبستانی ، امری است کاملا طبیعی. دانش آموزان با بزرگ تر شدن  تعداد لغات زیادی را به حافظه می ســــپارند و دارای گنــجینه ی مناسبی  از کلمات و لغات فارســــی می شوند .

منابع

1- روش تدريس زبان فارسي در دوره دبستان دكتر بهمن زندي

2- روش تدريس فارسي ابتدايي دوره كارداني تربيت معلم كد 6004

3- مجله رشد معلم شماره 6 اسفند 73

4- نوار سي دي آموزشي املا با همكاري وزارت آموزش و پرورش و تكنولوژي

5-ملکوتی، زهرا- املا به شیوه ی بارش مغزی- مجله ي رشد آموزش ابتدايي – شماره ي 5- بهمن 1386

6-تبريزي، مصطفي- درمان اختلالات ديكته نويسي- انتشارات فراروان- چاپ دهم

7- جعفریان یسار، حمید- سفید، خاکستری،سیاه در زنگ املا -مجله ي رشد آموزش ابتدايي –  دی 1386